A literatura e os ensinos morais

Inicio/Blogs/BiosBardia/A literatura e os ensinos morais

A literatura e os ensinos morais

Amanda Seyfred nunha recente versión estadounidense para cinema da Carapuchiña Vermella.

César Lorenzo Gil.

Hai unhas semanas publicouse a noticia de que nun centro de ensino catalán fixeran algo así como un “donoso escrutinio de libros” na súa sección de primeiros lectores tras o cal quedaran fóra do plan de lecturas recomendadas clásicos tales como a Carapuchiña Vermella, por considerar as diferentes comisións docentes e de nais e pais que non cumpría determinados requerimentos para ser unha lectura “educativa”. Algúns dos criterios que se publicaron tiñan a ver co número de personaxes femininas na obra e nos roles que personaxes masculinos e femininas desenvolvían na trama.

Hai uns meses, a escritora canadense Audrée Wilhelmy tiña que responder nesta entrevista á relación entre literatura e moralidade cunha resposta moi interesante: “a diferenza dos contos clásicos, a miña literatura busca que non haxa ensino moral”. Wilhelmy é autora dunha moi interesante novela, publicada pola estimable editora Hoja de Lata, na que recrea o reinado de tortura de Barbazul desde o punto de vista das mulleres sometidas á súa tiranía sexual mais non desde un punto de vista vitimista ou maniqueo.

Podemos entender, daquela, que existe certa lóxica na decisión escolar de verificar a idoneidade dos contos clásicos. Se entendemos estes contos como ferramentas de socialización, se lles atribuímos un poder de educación, de definición dun xeito de comportarse e actuar na vida diaria para as crianzas, é normal que eses contidos estean baixo a vixilancia docente. A lectura, seguindo unha teoría clásica, non busca simplemente evadir a quen le da súa realidade senón aproveitar os rudimentos da propia psique humana, desexosa de imaxinar e construír mundos alleos á experiencia empírica, para ensinarnos que se espera de nós. Esta visión pedagóxica considera que todo aquilo que coñecemos nos serve para definir o que é bo e é aceptable. Na historia tradicional, a Carapuchiña valía para alertar as crianzas dos perigos de confiar en estraños. Cando nos fiadeiros xermánicos do século XVIII se contaba a historia o que se procuraba era que a rapazada soubese que calquera descoido pode acabar en inseguridade e morte, para eles e elas e para as súas familias. Naquel momento daba igual que fosen as mulleres as que preparan a merenda da avoa e que sexa un home, o cazador, o que evita a morte da Carapuchiña no último momento. Naquel tempo o estraño sería o outro, o marxinal. Que unha muller andase matando lobos polas fragas mentres un home quedaba na casa facendo filloas e marmelada.

Daquela hoxe é conveniente que se lle dea a volta á tortilla. Precisamos unha Carapuchiña que leve dúas pistolas no cinto camiño da casa da avoa? Que a avoa se empodere e lle dea unhas labazadas ao lobo? Moitas autoras xa lles deron a volta aos mitos e aos contos clásicos da Era Patriarcal (se podemos considerar que esta está nunha crise irrecuperable). Princesas que son guerreiras e príncipes que choran en público ou poñen casacas rosas. Mais, daquela, imos reducir os ensinos morais dos contos a unha loita de xéneros? É unha idea plausible pero loxicamente incompleta. E o que coido máis importante, talvez absurda nun mundo no que o proceso de socialización xa non está nin monopolizado pola familia nin pola escola senón que é froito dunha diversidade complexa, contraditoria, con múltiplas facetas e, curiosamente, un único tabú: o consenso ao redor de que o único sistema socioeconómico desexable é o capitalismo.

Se a lectura compite coa televisión, os videoxogos e os grupos de whatsapp na consolidación dos valores morais, non sería mellor emancipar a literatura dese cometido? Igual que a pintura deixou de ter valor para fixar a imaxe da realidade cando se inventou a fotografía, non debería a literatura deixar de estar sometida á responsabilidade “social”?

Non estou a falar necesariamente de que poida librarse do realismo ou de que renuncia a unha vontade de explicación e análise do mundo que nos arrodea. Só que os autores teñen que ser valentes e deixaren de pensar nos lectores como en xuíces que non os van cuestionar pola súa técnica literaria senón pola súa habelencia sociolóxica de non ofender a ninguén nin valorizar personaxes ou condutas politicamente inadecuadas.

O reto da auténtica literatura, non da ficción vinculada ao mercado, será rachar esas amarras e encontrar o seu público. Un público que ha buscar na literatura novos niveis de reflexión sobre o que somos como individuos e como colectivo. Para o mercado quedarán as novelas cuxa sinopse se pode resumir en cinco liñas, os poemas obvios que ao autor se lle ocorreron no que dura un pis, as historias de bos e malos de sempre nas que unicamente muda o papel de quen é o malo e o bo segundo a moda sociolóxica imperante. Esa ficción non literaria que copa o 80% do que se publica a diario en calquera país do mundo pode vivir na ilusión de que é socialmente influente, de que marca unha axenda de valores morais. Mais en realidade a cousa funciona ao revés. Son os outros medios de socialización os que impoñen a temática e ese mercado do libro simplemente intenta ir ao rebufo, estresado por chegar a destempo. Non foi a saga de Grey a que descompuxo a fantasía sexual das mulleres maiores de 40 que estaban cansas da postura do misioneiro senón ao revés. Para cando se publicou o best-seller de E. L. James varias enquisas feitas nos EUA xa afirmaban que aumentara exponencialmente o consumo de pornografía por parte de mulleres desas idades.

Iso non significa que a literatura de calidade teña que ser intrascendente ou minoritaria. É máis, debería aprender da ficción comercial como dar resposta a pulsións que si existen na sociedade. Xa será mérito do autor que na inevitable pugna entre imaxinación, literatura e socioloxía, non gañe esta última.


Source: BIOSBARDIA

2019-04-30T07:30:27+00:00 30 / 04 / 2019|BiosBardia|