‘Baralla de Compostela’, unha novela histórica diferente (para ben)

Inicio/Blogs/BiosBardia/‘Baralla de Compostela’, unha novela histórica diferente (para ben)

‘Baralla de Compostela’, unha novela histórica diferente (para ben)

Detalle da capa de ‘Baralla de Compostela’.

Eva Moreda.

Pensei, cando xa levaba avanzada a lectura de Baralla de Compostela, de Xavier Lorenzo Tomé (Edicións Positivas, 2017), que ben pouco se lle notaba que é unha novela da Idade Media e que o feito de que non se lle note é, decididamente, un mérito. De seguro, isto precisará unha explicación para que non se pense que é unha boutade: o que quero dicir é que nos últimos anos se deron entre nós varias novelas históricas de tema medieval que, ademais da ambientación histórica, comparten certos presupostos literarios: realismo mondo e lirondo, didacticismo pouco sutil, wikipedismo (ai a “coidada documentación” que tanto gorenta os xurados dos premios!), etc. A novela de Lorenzo Tomé é tan oposta a case todo isto, literariamente falando, que resulta difícil identificala con este corpus novelístico: a coincidencia na ambientación cronolóxica convértese nun detalle superficial, pois nada teñen que ver a lectura dunhas coa lectura destoutra, demostrando, unha vez máis, que na literatura o de menos é o tema (algo semellante se pode dicir ao respecto d’Os tres de nunca, de Nacho Taibo, e as novelas nosas da Guerra Civil entendidas como subxénero).

Baralla de Compostela está fiada en torno á Guerra dos Tres Xans (João I de Portugal ou de Avís e John of Gaunt ou Lancaster enfrontados a Juan de Trastámara, rei de Castela) e a súa batalla máis célebre, a de Aljubarrota (1385); un segundo eixo temático vén de parte da historia dos Catro da Algalia, catro médicos musulmáns que chegan a Compostela polas mesmas datas acompañando o rei León de Armenia. Non é unha novidade que un autor de novela histórica se centre no trenzado da historia de reis e batallas coas historias esquecidas da xente do común; tampouco resulta de todo sorprendente que se elixa como narradoras en primeira persoa as estatuas da catedral de Compostela. Resulta evidente, non obstante, que Lorenzo Tomé é un autor con ambición literaria e non se vai deixar escorregar pola pendente dos tópicos ou das morais baratas (aprendamos do pasado para non repetilo, etc.). A idea de escoller as estatuas –as pedras que levan aí séculos e aí seguirán– como narradoras está levada ás súas últimas consecuencias, e Lorenzo Tomé non nos conta a historia, como é habitual no xénero, a base de escenas cheas de descrición e de detalle, diálogos artificiosos ou inútiles e personaxes cos que nos podemos identificar facilmente porque a súa psicoloxía é, de xeito anacrónico, máis ou menos a mesma cá dunha persoa do século XXI. O que hai aquí, polo menos en intención, é un moi atractivo contar como quen non quere a cousa baseado na oralidade, na parolada entre estatuas máis que no gran discurso histórico-nacional. Ben por Lorenzo Tomé (moi ben) por non tremerlle o pulso á hora de presentarnos parágrafos longuísimos e unha ausencia case total de diálogo: nótase unha intención por presentarnos un discurso histórico que cae sobre nós como un torrente e no que personaxes e escenas están apenas esbozados, como pode estar esbozado un detalliño floral nun capitel da masa de pedra que é a catedral. Entre os nomes que anotei durante a lectura como posibles referencias de Lorenzo Tomé figuran Cunqueiro (obvio, pois aparece citado ao comezo; pensei nas Crónicas do Sochantre), o Casares d’Os escuros soños de Clío, non sei se tamén, aínda que máis de lonxe, o Thomas Pynchon de Mason & Dixon: fronte ao realismo sen arestas do que falei antes, o modo de contar é aquí un certo ton fabulista, non porque pasen cousas raras ou fantásticas, senón pola propia renuncia ao discurso totalizador, nacional e didacticista (renuncia que Lorenzo Tomé nos vai lembrando periodicamente).  

O que fai que se peche a novela cun certo incomodo, porén, é constatar que a ambición literaria de Lorenzo Tomé se cadra precisaba un pouquiño máis de traballo para dar os seus froitos. O ton coloquial que resulta crucial para que a novela acade plenamente o efecto que pretende non sempre está conseguido. Hai páxinas e pasaxes moi efectivas (e cun dominio moi literario da sintaxe, o cal na nosa literatura é unha rareza do mesmo calibre que ver o presidente da Xunta ler ou comentar un libro en galego) seguidas por outras máis pedestres ou descoidadas nas que asoma o tan temido wikipedismo (“O rei Enrique, para un “o das Mercedes” e para outros “o Fracticida”). E o discurso histórico torrencial do que falaba antes chega a abafar ás veces a base de nomes e feitos: entendo que este pode ser un efecto estético buscado, pero se cadra algunhas destas pasaxes precisaban outro tratamento lingüístico máis rigoroso ou máis creativo. Porén, penso que convén ler e celebrar Baralla de Compostela: vén demostrar que, en tempos de unidades didácticas e folletíns actualizados ás présas, definitivamente existe outro camiño para a novela histórica en galego.

♦ Baralla de Compostela, de Xavier Lorenzo Tomé. Positivas, 2017. 174 páxinas. ♠15€


Source: BIOSBARDIA

2018-06-21T08:26:18+00:00 21 / 06 / 2018|BiosBardia|